Su Campusantu betzu

Su campusantu betzu de Piaghe l’an fattu pius de vint’annos in anti de sos ordine chi at dadu, su 12 de lampadas de su 1804, s’Editu de Saint Cloud pro che interrare sos mortos.
In anti de i custa lege, difati, sa moda fit de ch’interrare sos mortos intro o fora de sas cheias. In Sardigna an leadu a fagher campusantos in logos a cutzu a bidda a sos tempos de Carlo Flice un cu chi aiat dadu sa Bolla de Crociada. Cagliari est istada sa prima tzitade ad aer in su 1830 unu campusantu fora chi an inauguradu su 29 de Nadale 1829 e in ue b’at unu munumentu a fromma de tempieto in ue b’est sa tumba de Giuanne Ippanu. A poi l’an fattu fintzas in sa tzitade de Tatari in su 1836, in sa de Bosa in su 1838 e in sa de s’Alighera in su 1841.
Dai Giuanne Ippanu benimus a ischire chi su campusantu de Piaghe, chi l’aian in conca dai sos ultimos vint’annos de su settighentos e l’an cussegradu in su 1797, est istadu su primu de s’isola chi an fattu fora de sa cheia. In pius, in su 1847, Angius nos dat a ischire chi il cemiterio o camposanto trovasi all’estremitŕ delle abitazioni a levante attiguo alla parrocchiale.

Su campusantu betzu est in su trettu de Piaghe chi li naran cortile de cheia, comente unu hortus conclusus all’interno di un recinto (Vico Mossa, 1949), chi, a primu, deviat esser altu meda, in mesu a s’oratoriu de su Rosariu e de sa cheia de Santu Pedru. S’istrutura architetonica est sa de una cheia a navada iscovacada chi at in sos costazos ses capellas mannas, tres a un’ala e tres a s’attera, cun sas bovidas tundas, chi at a oios sa capella de su Rughefissu.


Sa capella de su Rughefissu, chi su 6 de Nadale de su 1814 su Paba Pio VII at dodadu de un’altare brivilegiadu, e chi a poi si naraiat delle anime del Purgatorio (de sas animas de su Purgadoriu, Ippanedda, 1989), intro at duas labide de mammaru, una a un’ala e una a s’attera, pro ammentare a Giuanne Ippanu e a su frade fra’ Zuseppe Luisi, calonigu de Bosa.



Intro de su campusantu sas labides de mamaru biancu, muradas in sas capellas, si biden luego chi sun un’ippantu, in sa cumpostesa issoro e in s’originalidade simplitze chi at bidu fintzas Della Marmora in su 1860: … si podet dare chi siat fintzas unu de sos pius bellos de s’Isola poi de sos de Cagliari e de Tatari; su particulare chi lu distinghet dai totu sos atteros est chi totu sas iscrissiones, chi sun, meda, de sas labides, sun in sardu e, in mesu a i custas, fintzas sas chimbe chi sun de sos Ippanos, chi si podet contare dai como comente unu pessonazu importante de sa bidda in ue est naschidu. Pro fotza su calonigu Ippanu, che unu piaghesu bonu, l’at nadu luego chi sas labides de sos Ippanos sun otto.
Su 23 de Nadale de su 1855, a poi chi in Piaghe su 5 de Austu bi fit iscopiadu su colera, chi si ch’at leadu 327 cristianos, su sindigu Gio. Maria Fiori at pessadu de fagher immannigare chena mancare su campusantu de sa parrochia. Comente si podet bider in d una delibera de su cussizu de Piaghe, in cussa disaura, pruite no b’aiat pius logu in su campusantu de sa parrochia, sos mortos che los aian interrados fora de bidda, in Sa Mandra de Corralva . Ma custa no fit sa mezus cosa. Su sindigu naraiat, difati, chi divessos cussizeris, sos peidros e sos de sa bidda de dogni calidade aian ite narrer pro sos discumbenios e pro sos discapitos chi nde aian dai su campusantu nou. E pius a totu: su caminu fit un’iscolladozu e alludragadu pro s’abba meda chi aiat fattu, su logu no fit tancadu e pro i cussu sos mortos si los mandigaian sos animales, e una cosa chi no fit pius paug male, fagher cun su mortu sas traessas fit unu dannu pro sa moralidade e pro s’ippiridualidade de sa zente. Pro i custu, su sindigu at fattu a su cussizu sa preposta de immannigare su campusantu parrochiale: custa populassione disizat de sighidu e no nde podet pius fagher de mancu chi si immannighet e si torret a impreare su campusantu antigu, in ue, in pius de s’apusentu de depositu chi b’est…In totu sos modos est seguru chi su campusantu no l’an immannigadu. Lis est piaghidu de pius, difati, de fagher unu campusantu nou in s’oru de sa bidda, comente poi est resultadu in su 1902, pius a prestu de accontzare e de immannigare s’antigu, chi fit bennidu a esser a cutzu meda a intro de bidda e chi, calchi bolta bolantiga, l’an impreadu fintzas a sos primos annos de su Noighentos.
In su 1958, s’atteru campusantu, chi fit tra sa cheia de Santu Pedru e s’oratoriu de Santa Rughe, su tzimitoriu de sos pitzinnos, l’an iscontzu e che l’an carrazadu sutta su cimentu ammadu chi an impreadu pro fraigare sa Casa del Fanciullo chi a dies de oe si bi bidet.
Su campusantu betzu, chi l’an accontzu in su 1982 sos de sa Subrintendentzia a sos Benes Culturales, at ancora indattas vintinoe labides iscrittas in d unu sardu logudoresu chi at meda de su latinu e noe in italianu. Sa pius antiga est de su 1828 e d est de Antoni Panedda, mortu su 14 de Nadale. In s’intrada, una labide ammentat sos fattos disaurados de su 1855: DOMO SACRA. AD PIVER ET OSSOS QUI DENT RESUSCITARE.