Sa gloria de Piaghe
Su 1858 est propriu s’annu de sa gloria de Piaghe. Comente propriu Giuanne Ippanu narat: a sas iscutas deo ponia a postu unu codice sardu chi mi fit bennidu a manu, de su de bindighi seculos, in ue b’aiat leges daziarias e de mare de Nicolau Doria cun sa cronaca de s’istoricu publiesu Frantziscu de Castru subra sa tzitade de Plubium, piena de notiscias meda de sa patria leadas dai duos autores antigos, Sernesto e Severino, vividos in sos ultimos annos de sa Republica Romana .
Custa cronaca fatza, chi est intro de su Codice Cartaceo n° XIII, bisonzat de la ponner in sa chistione delicada de i cussas chi si naran Cartas de Arborea chi an leadu a girare sa Sardigna dai su 1845 a su 1866. Si trattat de codices, pergamenas, documentos divessos, in poesia o in prosa, chi aian copiadu sos mercantes anticuarios e chi paret chi los faghiat in su cuvventu de Santa Rosalia in Cagliari zente chi no s’ischiat bene chie fit e zente chi fin un’autoridade in mesu a sos intelletuales sardos e piemontesos e chi las at bendidas unu padre de Oristanis, su padre Gosomo Manca, chi naraiat chi fin pabilos chi benian dai sos archivios de su Zuigadu de Arborea de Oristanis e chi no si fin perdidos pruite che los aian giutos in d unu palatu a oios in piatta Arborea in anti chi su fogu aeret derruttu sa domo de su Zuighe.
Tzertamente, Giuanne Ippanu cando at in manos su codice, no bi podet creer. Bell’est gai podet fagher a bider su chi sempre aiat nadu. Sa tzitade antiga e romana de Plubium est Piaghe sou adoradu. Isse matessi narat chi, pitzinnu, in sas vacantzias dai s’Univessidade, chi in Sardigna fin sas pius longas, andaiat a Piaghe e bessiat a abbaidare sa cussoza: i che avvuraiat in sos runaghes, bugliaiat, boltas meda cun sa mama, chirchende repertos, cun s’ipperantzia de agatare su chi aian apidu in Turris Libisonis. Cun custu documentu, ducas, sa tradissione gloriosa de Piaghe no aiat nudda de imbidiare a i cussa de sas atteras tzitades chi fin istadas riccas a sos tempos de s’imperu Romanu.
Su codice chi semus nende imbinzaiat cun sa frase Patria mea charissima Publium. Civitas Publii. Memoria antique civitatis Plubii que in rustico sermone dicebatur a plebe pluvaca o plovacensis. In pius su manuiscrittu fit frimmadu dai Franciscus de Castro Plovacs, chi Giuanne Ippanu leget Plovacanus o Plovacensis.
Ducas at potidu bider chi Plubium est esistida a beru, ma, in pius, chi sa tzitade antiga e Romana est istada una cosa cun Piaghe sou istimadu, sede dai su 1090 de sa diocesi medievale de Plovaca.
In custa cronaca fatza, Decastro faeddat a fine de s’istoria de Piaghe. Nos narat chi Piaghe fit a sos tempos de sos Romanos una tzitade ricca in ue b’aiat movimentu de tribagliu, sas lacanas suas fin signaladas dai tres runaghes: su runaghe Surzaga, su runaghe de Attentu e su runaghe de Planu. Fit fintzas una tzitade fortificada, est a narrer inghiriada de muros e de turres. Aiat tres tempios e un’anfiteatru fraigadu, in sa badde chi si isterriat sutta de su montiju in ue b’est runaghe Attentu, dai un’architettu sardu, Marco Peducio. Aiat massaios e pastores mannos e fit fentomada pius a totu pro su casu bacchinu, pro su butirru chi, cufromma a su chi si faghiat in atteros logos de s’isola, fit chircadu meda dai sos romanos chi trumentaian sos pastores de Plubium. Sos omines fin fortes e balentes, bonos pro gherrare. Calicunu fit adetu a s’iscientzia, calchi atteru a s’arte, ateros ancora a su commerciu, in particulare de sa lana chi bendian a sos Iliesos, chi comente sos etruscos cherian bestires de lana in giambu de sos de pedde.
In pius, in su manuiscrittu b’at pessonazos meda: Arrio, Plubico, Plubicio, Sarra (calcunu de i custos l’an impreadu pro dare su nomen a calchi carrela de Piaghe).
A dolu mannu, fintzas Giuanne Ippanu at cretidu de su tottu chi su manuiscrittu fit beru. Sa fidutzia sua l’agiuaian totu sos repertos romanos chi aian agattadu in sa cussoza de Piaghe: a cutzu a su runaghe Attentu, in ue a su chi naraiat sa cronaca bi fit sa tzitade antiga de Plubius e in sos pressos de runaghe Truvine, in ue bi diat esser istrada sa biddighedda romana de Trabine. Ma si devet narrer chi chena mancare fintzas chi aiat fattu sos pabilos fatzos ischian de totu su chi aiat agattadu e de totu su chi b’aiat bidu in sa cussoza de Piaghe Giuanne Ippanu e chena mancare est propriu pro i custos fattos chi deven aer fioridu un’istoria gai pessada a fine.
Iperistantu, in su 1859, Giuanne Ippanu faghet bessire su manuiscrittu de una monografia e, dai poi, in su 1863, lu ponet a ultimu in su Bullettino archeologico Sardo.
Torrende a s’archeologia, est in sos annos de su Bullettinu chi Giuanne Ippanu at dadu una prima regolta de monedas e de medaglias a su Museu Archeologicu de Cagliari chi isse dirigiat dai su 1875.