Sas postas de sa vida
Torrende a fagher sas postas importantes de sa vida de Giuanne Ippanu, nde bessit a pizu una cosa, chi no si bidet d ogni die, in sa frommassione sua: s’afflissione pro s’archeologia no l’est bennida a mannu ma l’aiat dai pitzinnu.
A seighi annos, difati, aiat sighidu cun interessu sos iscavos de Antoni Canu, unu padre de sos cuvventuales chi si intendiat de buvera, chi pro ingarrigu de sa Reina Maria Tiresa, in su beranu de su 1819 fit intradu a fagher iscavos in Turris Libisonis (Portu Turra) in su logu in ue b’est su palatu de re Barbaro e in ue aiat agattadu sa base de su prefetto M. Ulpius Victor. Totu su chi b’an agattadu (istatuas, mosaicos, iscrissiones) los aian ammuntonados in sas iscolas e in su apusentu de sos professores de sa Facultade de Teologia de s’Univessidade de Tatari, in ue Giuanne Ippanu, pitzinnu, bi passaiat un’ala manna de sa die. Custa passione ducas l’est sighida pro sempre fintzas si at leadu s’istrada de sa vida religiosa.

Giuanne Ippanu naschet in Piaghe s’otto de martu de su 1803 dai
Giuanne
Maria Ippanu Lizos, proprietariu e massaiu, e dai Giuanna Lughia Figone Lizos. A
noe annos in Tatari, a ue che l’at giutu su frade mannu, imbinzat sos istudios
in su colegiu de sos Iscolopos, dai poi in Semenariu istudiat sa grammatica e sa
retorica, sa logica e sa matematica, fintzas a cando leat su titulu de
magister artium liberalium su ses de Santu Andria de su 1820 a s’edade de 17
annos.
A poi, sighende a istudiare, no ischende si leare meighinas o leges, seberat s’istrada de sa vida religiosa. Cando lu lean in su semenariu tridentinu, faghet su cussu de battor annos de teologia in Tatari in ue, in u 1825, su 14 de triulas, leat sa laurea. Sa tzerimonia academica de su tempus si bidet legende s’opera sua Iniziazione ai miei studi: tra sos de sa commissione de laurea, chi fin in 11, bi fin su professore de teologia dommatica, padre Tomas Tealdi, e su retore de Sant’Apollinare Filipu Errica, piaghesu, mastru de teologia morale chi dai poi at a benner a esser vescovo de s’Alighera, e a cabu de sa commissione bi fit s’arcivescovo Carlo Tomas Arnosio. Su mastru de Sacra Iscrittura, padre Antoni de Quesada, l’at postu in conca su guguddu a battor puntas, sa toga, che l’at intradu in su poddighe s’aneddu de s’oro e l’at presentadu comente su princeps theologorum. Ippanu, chi ducas fit pitzinnu, giurat e ringrassiat sa commissione in versi leonini.
S’annu a poi benit a s’agattare in d una situassione no bella meda: cando lu faghen mastru de s’Iscola Normale de Tatari chena chi epat fattu dimanda pro bi insinzare agattat dificultades meda e no pagu. In sas classes b’at pitzinnos meda, b’at paga mobilia: faghen iscola in d unu magasinu iscurosu, b’at duas filadas de bancos ibia pro sos iscolanos e una banchighedda e una cadrea pro su mastru. In pius sa paga est paga cosa. At a insinzare in Tatari tres annos, chirchende de fagher cambiamentos e de fagher cantu mezus podet su mastru: in privadu at a fagher iscola a sos pitzinnos pius mannos chi poi ch’at a fagher torrare in sas classes issoro. In su mese de martu de su 1827 narat missa e in su 1830 si leat su titulu de dottore in arti liberali ed in Filosofia, discutende una tesi inditulada De stellis fixis (in punta de sas istellas fissas). S’annu a i fatu, su 13 de lampadas s’imbarcat dai Longosardo pro andare a Roma, a in ue at a lomper ibia su 20 de austu. Lompidu a in ie b’at a agattare agitassione: bi mancat pagu tempus a sos movimentos rivolutzionarios de sa meidade de su ottighentos, an fattu papa a Chirigori XVI, dai in ie a pagu an a fagher sa Repubblica Romana e sos peidros “los lean a pedra”. Ai custu propositu bisonzat de s’ammentare de unu fattu chi no est bellu meda pro s’istudiosu nostru. Propriu sa prima die chi fit in Roma, a poi chi at visitadu a Santu Pedru, a sero a tardu, li passat a pagu trettu unu contone chi calcunu chi fit in d unu logu a in altu che l’aiat iscutu dai subra. Asciuconadu, pedit inzitos a sos chi intopat pro che poder torrare a s’ostera.

Sas dies a i fatu, poi chi at agattadu in ue drommir in s’ostera de Sant’Apollinare, si immatriculat in s’Archiginnasiu Romanu, est a narrer sa Sapientzia, in ue at a intrare a istudiare s’ebraicu e sas limbas caldaica e siro–caldaica. At aer a mastros s’abate modenesu Andria Molza, mastru de ebraicu e de limba caldaica e siro–caldaica, su professore Nigola Wiseman, mastru de Ebraicu, sos professores de Limba Greca de Dominicis ed Emilio Sarti e Nibbi de archeologia.
Istende in Roma at modu de fagher ipperientzias noas in su campu de s’archeologia: dogni die andat a piatta Navona, “su marcadu de sas cosas betzas” pro cumporare monedas, cantos de piumbu, cuadros betzos, liberos e divessas cosas antigas.
In su 1834, pruite bi lu pedit su marchesi Crosa, ministru de sos Istados Sardos, at a b’andare a Torinu pro bi dare sos esames de Sacra Iscritura. Ducas, a poi de s’esame chi dat cun Amedeo Peyron, mastru de limbas orientales in s’Univessidade de Torinu, su 17 de maiu de su 1834, a poi chi retzit sas patentes, at a diventare mastru de Sacra Iscrittura e de Limbas Orientales in sa Regia Univessidade de Cagliari, cun pagu piaghere de sos chi l’aian dadu s’ingarrigu: difati, s’istudiosu nostru, in giambu de pessare a sas Sacras Iscritturas, si daiat ai gingilli dell’archeologia, alle inezie della lingua vernacola. In s’annu academicu 1835-1836 at modu de connoscher su generale Alberto Della Marmora, chi cun su generale Carlo de Candia, in su 1835, fit in Cagliari pro intrare a fagher sos istudios trigonometricos de sa Sardigna. Un’omine importante chi at a esser su primu comissariu de sa Sardigna cando at a nascher su Regnu Sardu Piemontesu. Della Marmora si fit distintu sos annos a in anti pruite aiat gherradu pro difender sos monumentos de sa Sardigna. Cust’abboiu faghet nascher un’affrissione bona: Giuanne Ippanu si ponet luego a diposissione de s’amigu caru e lu sighit in sas ricercas e in sas publicassiones suas in grascia de su fattu chi connoschiat s’ebraicu e sa limba fenicia. An apidu perň fintzas ite narrer. Cherimus narrer in particulare de sas ideas diferentes chi aian in punta de s’iscopu e de s’impreu de sos runaghe: Ippanu at cretidu chi fin domos, Della Marmora chi fin tumbas. At apidu atteru ite narrer in punta de sas amicitzias pagu limpidas de su generale e in punta de sos imbaglios chi isse at fattu cumporende sos idoletos sardos–fenicios fatzos. In sas vacantzias de su 1835 Ippanu s’est dadu de ite fagher seriamente pro sas antighidades de sa Sardigna. Sas vacantzias dai s’insinzamentu in s’Univessidade li daian su modu de bessire a campagna pro chircare cussas cosas antigas chi li fin piaghidas meda, dai cando fit minore, in sas aulas de s’Univessidade de Tatari. In cussos tempos sas vacantzias de s’Univessidade de Cagliari in totu su Regnu Sardu Piemontesu fin sas pius antibitzadas pruite, pro sa malaria, s’ateneu cagliaritanu tancaiat su primu de maiu, ducas in anti meda de totu sas atteras univessidades.

At giradu su cabu de sutta de s’Isola copiende e ponzende a postu sas iscrissione antigas chi bi fin in su Campidanu de Cagliari, e at visitadu sa necropoli de Caralis Antiga e s’Anfiteatru Romanu.
Sempre in Cagliari, sa connoschentzia cun Ludovicu Baille, censore de s’Univessidade, bibliotecariu e diretore de su museu archeologicu, at dadu modu a Ippanu de immannigare sa passione sua pro s’archeologia e, in su 1839, a poi chi est mortu su grande amigu sou, de benner a esser su diretore de sa Biblioteca Universitaria e de bi fagher calchi cambiamentu: lassat chi sos pitzinnos chi b’andan in s’ierru isten coguddados, giambende sa regula chi sos istudiantes devian reparare iscabiddados. Su peidru piaghesu, in totu sos modos, abbizendesi de no bi la fagher a giugher a in anti un’istitussione gai manna, pessat de andare a Pisa, a Parma, a Modena e a Milanu pro abbaidare s’andamentu de sas bibliotecas. At a fagher goi fintzas a poi, cando l’an a fagher Preside de su Regiu Convitu e de su Collegiu de Santa Tiresa (1854) e a poi Retore de s’Univessidade de Cagliari (1857). At una voluntade chi est unu fattu nou in Sardigna: de si documentare, de ammiter sos imbaglios suos, de chircare modos diferentes pro sanare su ritardu istoricu de s’isola sarda. Est custa sa particularidade de Giuanne Ippanu, est un’istudiosu chi contivizat cosas meda: at iscrittu liberos meda in punta de sa limba sarda (Ortografia Sarda Nazionale, Cagliari, 1840; Vocabolario Sardo–Italiano e Italiano–Sardo, Cagliari, 1851), e publicassiones filologicas. Sos interessamentos de Giuanne Ippanu a primu, in totu sos modos, fin meda e diferentes. Andaiat in Sardigna dai unu logu a s’atteru, pro narrer, pro accabidare infromassiones pro iscrier su Vocabolario Sardo e leaiat s’ocasione pro bider monumentos, iscrissiones, runaghes.
In su 1842, lassat su cumandu de sa biblioteca, chi passat a Pedru Martine. Andat tando a bider su Sulcis, Iglesias, Carloforte e Santu Antiogu in ue agattat iscrissiones fenicias, monedas romanas e “edicolas de trachite e de mamaru e, in mesu a i custos, fintzas una de Iside”. Duos annos a poi, in su 1844, a poi chi no at apidu una bona resessida s’ipperientzia de mastru de s’Univessidade, a poi chi est bennidu a ischire chi su Magistradu de sos Istudios e su censore l’an leadu sa facultade de insinzare (at a perder sa catedra in su 1845), atzetat s’incarrigu de s’Arcivescovo Emanuele Maronzu Nurra, est a narrer sa caloniga, sa prebenda de Villaipetziosa, sa sinicura pius minore e pius modesta de sa diocesi de Cagliari. S’intrada fit paga cosa, ma daiat a su calonigu su modu de viver cun detzentzia cun sas degumas de sa cheia, chi pagaian sos de sa bidda.