
S’ISTORIA DE SOS NOMENES ANTIGOS
DE SAS CARRELAS DE SA BIDDA
DE PIAGHE IN PAGAS PERAULAS
Abbaidare s’abitadu de Piaghe est interessante meda pruite faghet a bider comente est giambadu, mezorende, su modu de sestade sas biddas in tres seculos : su de 17, su de 18, su de 19.
Pro sos primos duos seculos, sun reparados, ibia, pabilos (attos de notarios, postas in testa) arribados in s’Archiviu Parrocchiale de Piaghe, cando chi, pro su de tres, bi sun sas primas cartas topograficas de su Regnu Sardu Piemontesu e attos e pabilos chi sun arribados in s’Archiviu Istoricu de su Comune de Piaghe.
In su medioevo, sa bidda fit fraigada in sa pala de su monte vulcanicu de Santu Matteu e sa lacana sua fit inghiriada a un’ala dai su nurake de sa Surzaga, chi no s’agattat pius, chi fit in sa badde de Tzaccaria e chi de a isse a die de oe si `nde poden bider sas istigas de sos fundamentos a cutzu a sas domos de su retore; a s’attera dai nurake de Planu (runaghe Don Micheli) e in d un’attera ala dai nurake Athentu (runaghe Attentu).


Sas domos fin inghiriadas a sa cheia de Santu Pedru, ca pruite a cutzu bi fit Funtana Manna, chi, cumpare a Funtana Ena e a Domaiore daiat a sa bidda s’abba. Sas domos de sa bidda fin nodidas dai sa cheia no ibia pro comente si presentaian, ca pruite si bidiat propriu chi cheia manna fit comente una cheia, ma fintzas pro comente fin fraigadas. E i custu ca pruite sas domos si faghian cun pedra no tribagliada e fraigada a ludu e paza. Difati, bi fin tando sos mastros de ludu, fraigamuros chi ischian fagher sas domos a pedra e a ludu.
Dai sa bidda dipendiat una cussoza chi si naraiat fundamentu e chi fit partida in paberile, in ue bi fin sas terras de totu chi iffruttaian sos de sa bidda, e in propriedades mannas meda. In su de sa bidda b’aiat fintzas terrinu padronaticu: sa domo e sa domestia.
Sa domo fit unu fiotu de domos de campagna chi dirigian biculos de terrinu postos a laore, a fruttuariu, a binza, a canna o lassados pro si los mandigare (saltus). Su saltu aiat sos terrinos cun buscos in sos logos pius altos pro chi si los aeren mandigados sa roba e pro bi fagher ricatu e linna. Pro su pius b’aiat matas e chercu. Calchi bolta dai sos saltus, in parte, si nde segaian totu sas avures e si pienaian; atteras boltas, tancados, fin sos masonius o curtes, pagas abitassiones in ue b’aiat teracos, chi vivian in barracos fattos cun ratos e chi si daian a sa massaria e a sa pastoritzia e, in custu casu, pessaian a sa roba e a su latte chi mulghian. Cun su chi si faghiat, ducas, si pessaiat ibia a su chi seviat pro campare dogni die. Sa terra, chi si trabagliait pro aer su chi pro su pius impreaiat sa bidda, si trabagliat impitende pagu sos animales e cun mesos tennicos antigorios.
Sa domestia fit una propriedade pius minore in ue b’aiat ibia terrinos pienados a laore.
Pro su pius, sos terrinos tancados si naraian cuniados, e fin postos a binza, a oliariu e a fruttuariu cun figu, nughe, mela e cedro meda. Sos terrinos abertos, in giambu, fin postos a laore, orzu e trigu e fin terrinos de agrile o aradorias si fin trabagliados un annu e no s’annu a i fatu (un annu no si pienat e s’annu a i fatu emmo), e terrinos semidas si los ponian a cale si siat cosa.
Dai sa bidda movian chimbe caminos: bia de Plovake a Anglona, bia de Plovake a Augustana, bia de Plovake a Salvennor, bia de Plovake a Gisarclu e a Ardar, bia de Plovake a Thatari.